Xin vào làm công nhân ở khu công nghiệp, bạn không phải trả tiền cho ai cả: nhà máy tuyển trực tiếp, trung tâm dịch vụ việc làm của nhà nước giới thiệu miễn phí cho người lao động, và người giới thiệu hợp pháp nếu có nhận thưởng thì nhận từ công ty chứ không phải từ bạn. "Cò" là người đứng giữa và thu tiền của người lao động bằng đủ kiểu tên gọi: phí đảm bảo đậu, phí hồ sơ, phí xe, phí quản lý trừ vào lương.
Ranh giới không phải lúc nào cũng rõ, vì có những người giới thiệu thật lòng, có những công ty cung ứng lao động hợp pháp, và có những người vừa giúp vừa thu. Bài này giúp người lao động phổ thông, nhất là người từ quê lên lần đầu, phân biệt được các trường hợp đó và biết hỏi gì trước khi đi.
Những kênh tuyển công nhân không mất tiền
Kênh thẳng nhất là phòng tuyển dụng của chính nhà máy. Nhiều nhà máy có điểm tuyển ngay ở cổng hoặc gần cổng, dán thông báo tuyển, nhận hồ sơ trong giờ hành chính, có khi phỏng vấn và cho đi làm ngay trong tuần. Bảo vệ cổng thường chỉ được chỗ nộp hồ sơ. Một số nhà máy còn đăng tin trên trang mạng xã hội chính thức của mình, có ghi rõ "không thu bất kỳ khoản phí nào".
Kênh thứ hai là trung tâm dịch vụ việc làm công lập ở tỉnh, thành phố, nơi tổ chức các phiên giao dịch việc làm định kỳ và tư vấn, giới thiệu việc miễn phí cho người lao động. Ở các vùng nhiều khu công nghiệp như Bắc Ninh, Hải Phòng, Đồng Nai, TP. Hồ Chí Minh (gồm cả Bình Dương cũ), các phiên này có nhiều doanh nghiệp tham gia trực tiếp.
Kênh thứ ba là người quen đang làm trong nhà máy. Một số doanh nghiệp có chương trình thưởng cho công nhân giới thiệu người mới; khoản thưởng đó do công ty trả cho người giới thiệu sau khi người mới làm đủ một thời gian. Người được giới thiệu không mất đồng nào. Nếu người quen đòi bạn trả tiền "cảm ơn trước", đó đã là chuyện khác.
Người giới thiệu thật, công ty cung ứng hợp pháp và cò khác nhau ra sao
Ba loại người đứng giữa này dễ bị nhầm lẫn. Bảng giúp bạn đặt người đang liên hệ với mình vào đúng ô.
| Điểm so | Người giới thiệu thật | Công ty cung ứng, cho thuê lại lao động hợp pháp | Cò |
|---|---|---|---|
| Ai trả tiền cho họ | Công ty trả thưởng, hoặc không ai trả | Doanh nghiệp thuê lao động trả phí dịch vụ | Người lao động trả |
| Bạn ký hợp đồng với ai | Với nhà máy | Với công ty cung ứng, phải có hợp đồng lao động rõ ràng | Không rõ, hoặc không có hợp đồng |
| Giấy tờ | Bạn tự mang nộp và giữ bản gốc | Có giấy phép hoạt động theo quy định hiện hành, công khai được | Đòi giữ căn cước, bằng cấp bản gốc |
| Lời hứa | Kể thật về công việc, ca kíp, khó khăn | Nói rõ nơi làm, thời hạn, lương do ai trả | "Bao đậu", "lương cao hơn người ngoài" |
| Sau khi vào làm | Không liên quan đến lương của bạn | Trả lương theo hợp đồng đã ký | Trừ "phí quản lý" hằng tháng, ép ở trọ của họ |
Với công ty cung ứng hay cho thuê lại lao động, theo quy định hiện hành doanh nghiệp phải có giấy phép và chỉ được làm với một số loại công việc nhất định. Bạn có quyền hỏi xem giấy phép và đọc kỹ hợp đồng trước khi ký.
Các khoản tiền cò hay thu và vì sao không nên trả
Phí đảm bảo đậu. Không ai bảo đảm được nhà máy sẽ nhận bạn, vì nhà máy tự tuyển theo tiêu chí của họ. Nhiều người trả tiền rồi vẫn trượt, và khoản tiền "sẽ hoàn lại nếu trượt" thường không bao giờ quay về.
Phí hồ sơ, phí làm giấy tờ. Hồ sơ xin việc công nhân thường chỉ gồm vài giấy tờ bạn tự chuẩn bị được. Nếu cần giấy khám sức khoẻ, bạn tự đi khám và trả tiền trực tiếp tại cơ sở y tế.
Tiền xe đưa từ quê lên, kèm điều kiện. Đi xe tập thể có thể là dịch vụ thật, nhưng nếu tiền xe gắn với việc phải giao giấy tờ, phải ở trọ chỗ họ, phải đi làm qua họ thì đó là cách trói người lao động.
Phí quản lý trừ hằng tháng. Lương của bạn phải được trả đủ theo hợp đồng lao động. Một người ngoài công ty hằng tháng lấy một phần lương của bạn là dấu hiệu bạn đang làm qua trung gian không rõ ràng.
Tiền cọc giữ chỗ ở trọ đi kèm việc làm. Tìm chỗ trọ là chuyện riêng, có hợp đồng thuê riêng. Gộp việc làm và chỗ trọ vào một gói, cọc trước, là cách khiến bạn khó rời đi khi muốn.
Câu hỏi nên hỏi trước khi nhận lời đi làm qua người giới thiệu
Hỏi thẳng, hỏi trước khi rời quê, và ghi lại câu trả lời. Người giới thiệu thật trả lời được hết; cò thường né hoặc nói "lên rồi biết".
- Tên đầy đủ của nhà máy, nằm ở khu công nghiệp nào, tỉnh nào?
- Em sẽ ký hợp đồng lao động với nhà máy hay với một công ty khác? Nếu là công ty khác, tên công ty đó là gì?
- Em có phải trả khoản tiền nào không, cho ai, khi nào, có biên nhận không?
- Ai giữ căn cước và bằng cấp của em? Em có được giữ bản gốc không?
- Lương do ai trả, trả vào tài khoản đứng tên em hay qua người khác?
- Nếu em không muốn làm nữa sau vài tuần thì có bị giữ lại khoản gì không?
- Anh chị có thể cho em số của phòng nhân sự nhà máy để em hỏi lại không?
Câu cuối là câu quan trọng nhất. Gọi cho phòng nhân sự nhà máy, qua số tự tìm được, hỏi họ có đang tuyển không và có nhận người qua trung gian không. Nhiều nhà máy nói thẳng là họ không làm việc với bên nào thu phí người lao động.
Dấu hiệu nguy hiểm hơn chuyện mất tiền
Không được biết trước nơi làm việc cụ thể. Được hứa "lên rồi xếp chỗ", "đi tỉnh xa có việc lương cao", nhưng không ai nói tên nhà máy, địa chỉ. Bạn không thể báo cho người nhà mình sẽ ở đâu, và đó chính là điều đáng lo nhất.
Bị yêu cầu giao điện thoại hoặc giấy tờ trên đường đi. Lý do có thể là "để quản lý", "để làm thủ tục nhanh". Người không có giấy tờ và điện thoại sẽ rất khó tự rời đi hay cầu cứu.
Đi qua biên giới để làm việc mà không có hợp đồng, không có thủ tục xuất cảnh làm việc chính thức. Lời mời làm ở các khu kinh tế, sòng bài, "công ty công nghệ" bên kia biên giới với lương rất cao, đi đường mòn hoặc đi theo đoàn du lịch, là dạng đã được cơ quan chức năng nhiều lần cảnh báo có liên quan tới cưỡng bức lao động và mua bán người.
Khoản nợ tăng dần không trả hết được. Tiền xe, tiền ở, tiền ăn, tiền "đào tạo" được ghi nợ và trừ dần vào lương, nhưng số nợ không giảm. Đây là cách giữ người bằng nợ.
Bị cấm liên lạc hoặc bị giám sát khi liên lạc với gia đình. Bất kể lý do gì, một nơi làm việc hợp pháp không cấm người lao động gọi điện cho người thân.
Nếu đã ở trong tình huống đó, ưu tiên an toàn. Tìm cách liên lạc với gia đình, với công an nơi gần nhất, hoặc với cơ quan đại diện Việt Nam nếu đang ở nước ngoài. Đừng tự đối đầu với người đang giữ mình.
Dùng AI giúp người ít quen mạng kiểm một lời mời
Nhiều người tìm việc công nhân ít khi dùng chatbot. Người thân trẻ trong nhà có thể giúp theo các bước sau, mất khoảng mười lăm phút.
- Chụp hoặc chép lại tin tuyển, tin nhắn của người giới thiệu, ghi lại những gì họ nói qua điện thoại. Bỏ số điện thoại và tên đầy đủ của người lao động.
- Hỏi chatbot: "Đây là lời mời đi làm công nhân qua người giới thiệu. Liệt kê các khoản tiền người lao động phải trả, các giấy tờ phải giao, và các thông tin còn thiếu như tên nhà máy, bên ký hợp đồng."
- Hỏi tiếp: "Những điểm nào giống các kiểu thu phí của cò tuyển công nhân? Viết ngắn, dễ hiểu cho người lớn tuổi đọc."
- Nhờ AI viết danh sách câu hỏi để người lao động hỏi lại người giới thiệu, bằng lời lẽ đơn giản.
- Tự tra tên nhà máy trên cổng đăng ký doanh nghiệp, tìm trang chính thức và số điện thoại phòng nhân sự để gọi xác nhận. AI không làm thay được bước gọi điện này.
Đã lỡ nộp tiền hoặc bị giữ giấy tờ
Nếu đã nộp tiền mà không được nhận vào làm, yêu cầu người thu trả lại theo đúng lời hứa, có người làm chứng hoặc nhắn tin để lưu bằng chứng. Giữ biên nhận, tin nhắn chuyển khoản, ghi lại tên, số điện thoại, nơi gặp. Nếu bị chối, trình báo công an nơi xảy ra việc hoặc nơi bạn cư trú.
Nếu giấy tờ bản gốc đang bị giữ, bạn có quyền đòi lại. Bộ luật Lao động hiện hành cấm người sử dụng lao động giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động; một người trung gian càng không có quyền giữ. Đòi bằng tin nhắn để có dấu vết; nếu không được trả, báo công an xã, phường nơi bạn đang ở và liên hệ công đoàn hoặc phòng nhân sự của nhà máy nếu bạn đang làm ở đó.
Nếu đang làm mà bị trừ "phí quản lý" hằng tháng, đối chiếu phiếu lương với hợp đồng đã ký. Khi hợp đồng ký với nhà máy mà lương lại qua tay người khác, hãy hỏi phòng nhân sự. Trường hợp cần đánh giá quyền lợi cụ thể, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) hoặc tổ chức công đoàn nơi làm việc.
Câu hỏi thường gặp
Xin việc công nhân có phải mất phí không?
Không. Nhà máy tuyển trực tiếp không thu phí người lao động, trung tâm dịch vụ việc làm công lập giới thiệu việc miễn phí cho người lao động. Khoản duy nhất bạn có thể tự chi là tiền khám sức khoẻ trả thẳng cho cơ sở y tế nếu nhà máy yêu cầu giấy khám.
Người quen trong nhà máy giới thiệu và nhận thưởng thì có phải là cò không?
Không, nếu thưởng do công ty trả cho người giới thiệu theo chương trình của công ty và bạn không mất đồng nào. Nhiều nhà máy khuyến khích cách này. Chỉ khi người quen đòi bạn trả tiền cho họ thì mới thành chuyện thu phí.
Làm cho công ty cung ứng lao động thì có thiệt không?
Không hẳn, nếu công ty đó có giấy phép theo quy định hiện hành, ký hợp đồng lao động rõ ràng với bạn, trả lương và đóng bảo hiểm đầy đủ. Bạn cần biết mình là nhân viên của ai, ai trả lương, và có quyền xem giấy phép, đọc hợp đồng trước khi ký.
Người tuyển bảo giữ căn cước để làm thủ tục, vài ngày trả, có được không?
Không nên giao bản gốc. Thủ tục hồ sơ lao động chỉ cần bản sao hoặc đối chiếu bản gốc tại chỗ rồi trả lại ngay. Bộ luật Lao động hiện hành cấm người sử dụng lao động giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân của người lao động.
Tìm phiên giao dịch việc làm ở đâu khi mới lên thành phố?
Hỏi trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh, thành phố nơi bạn đến; trung tâm thường tổ chức phiên giao dịch định kỳ và có thông báo trên trang chính thức. Công an xã, phường hoặc ban quản lý khu trọ cũng thường biết lịch các phiên gần nhất.
Đã trả tiền cho cò mà vẫn trượt, có đòi lại được không?
Có thể đòi nếu bạn có bằng chứng như biên nhận, tin nhắn, người làm chứng. Yêu cầu trả lại bằng tin nhắn để lưu dấu vết. Nếu bị từ chối hoặc người thu bỏ trốn, trình báo công an nơi xảy ra việc. Không có gì bảo đảm lấy lại được, nên bước phòng tránh vẫn quan trọng nhất.