Trước khi ký hợp đồng lao động, bạn cần kiểm ba thứ: hợp đồng thuộc loại nào và thời hạn bao lâu, các nội dung bắt buộc như công việc, địa điểm, lương, giờ làm, bảo hiểm đã ghi đủ và khớp với thư mời chưa, và có điều khoản nào ràng buộc bạn quá mức như bồi thường đào tạo, cấm làm cho đối thủ sau khi nghỉ hay phạt tiền. Hợp đồng ký rồi vẫn sửa được bằng phụ lục, nhưng đề nghị sửa trước khi ký luôn dễ hơn.
Bài này tóm tắt theo nguyên lý của Bộ luật Lao động hiện hành, kèm danh sách điều khoản cần đọc chậm và cách dùng chatbot để soát hợp đồng đã che thông tin. Đây không phải tư vấn pháp lý cho trường hợp cụ thể; với điều khoản bạn không chắc, nên hỏi người có chuyên môn.
Hai loại hợp đồng lao động hiện nay
Theo Bộ luật Lao động năm 2019, hợp đồng lao động có hai loại. Hợp đồng không xác định thời hạn là hợp đồng hai bên không định trước thời điểm chấm dứt. Hợp đồng xác định thời hạn là hợp đồng có thời điểm chấm dứt, với thời hạn không quá 36 tháng. Loại hợp đồng mùa vụ hay theo công việc nhất định dưới 12 tháng của luật cũ không còn là một loại riêng.
Với hợp đồng xác định thời hạn, luật đặt giới hạn về số lần ký liên tiếp: thông thường chỉ được ký thêm một lần, sau đó nếu bạn vẫn tiếp tục làm việc thì phải chuyển sang hợp đồng không xác định thời hạn, trừ một số trường hợp đặc thù. Khi hợp đồng hết hạn mà bạn vẫn đi làm, hai bên phải ký hợp đồng mới trong một thời hạn ngắn; quá thời hạn đó mà không ký thì hợp đồng đã giao kết được chuyển thành loại không xác định thời hạn.
Hiểu điều này giúp bạn đọc được những đề nghị như "ký hợp đồng một năm, năm nào cũng ký lại". Đó là dấu hiệu nên hỏi lại, vì cách làm này có thể không đúng quy định về số lần ký và ảnh hưởng tới quyền lợi lâu dài của bạn.
Nội dung bắt buộc phải có trong hợp đồng
Luật quy định những nội dung chủ yếu mà hợp đồng lao động phải có. Khi đọc, bạn đánh dấu từng mục và đối chiếu với thư mời:
- Tên, địa chỉ của người sử dụng lao động và họ tên, chức danh của người ký phía công ty.
- Họ tên, ngày sinh, giới tính, nơi cư trú, số giấy tờ tuỳ thân của bạn.
- Công việc và địa điểm làm việc.
- Thời hạn của hợp đồng.
- Mức lương theo công việc hoặc chức danh, hình thức trả lương, thời hạn trả lương, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác.
- Chế độ nâng bậc, nâng lương.
- Thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi.
- Trang bị bảo hộ lao động cho người lao động.
- Bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp.
- Đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ, kỹ năng nghề.
Hợp đồng thiếu mục nào trong số này không có nghĩa là vô hiệu ngay, nhưng là chỗ dễ phát sinh tranh chấp sau này. Đề nghị bổ sung trước khi ký là cách đơn giản nhất. Hợp đồng phải được giao kết bằng văn bản hoặc phương tiện điện tử theo quy định, làm hai bản và bạn giữ một bản; chỉ một số hợp đồng rất ngắn mới được giao kết bằng lời nói.
Những điều khoản cần đọc chậm
Mô tả công việc và điều chuyển. Câu "làm các công việc khác theo phân công" hay "có thể điều chuyển đến bất kỳ chi nhánh nào" cần được hiểu đúng phạm vi. Luật có giới hạn việc tạm thời chuyển người lao động sang làm công việc khác so với hợp đồng. Hỏi rõ nếu bạn không thể chuyển sang tỉnh khác.
Lương và cách trả. Ngày trả lương cố định, trả bằng tiền mặt hay chuyển khoản, khoản nào là lương, khoản nào là thưởng. Lương làm căn cứ đóng bảo hiểm nên được ghi rõ.
Bồi thường chi phí đào tạo. Nếu công ty cử bạn đi học có chi phí, thường có thoả thuận đào tạo kèm cam kết làm việc một thời gian. Đọc kỹ chi phí được tính thế nào và khoản phải hoàn nếu nghỉ sớm có giảm dần theo thời gian đã làm không.
Bảo mật và không cạnh tranh. Thoả thuận bảo vệ bí mật kinh doanh là hợp lý. Điều khoản cấm làm cho đối thủ trong thời gian dài sau khi nghỉ thì cần cân nhắc kỹ; danh mục này có bài riêng về chủ đề đó.
Phạt tiền và khấu trừ lương. Pháp luật lao động không cho dùng hình thức phạt tiền, cắt lương thay cho xử lý kỷ luật lao động. Thấy điều khoản kiểu "đi muộn phạt một trăm nghìn" là nên hỏi lại.
Báo trước khi nghỉ việc. Thời hạn báo trước khi bạn đơn phương chấm dứt hợp đồng phụ thuộc vào loại hợp đồng theo luật. Hợp đồng không được bắt bạn báo trước lâu hơn mức luật quy định một cách bất lợi.
Hợp đồng lao động hay hợp đồng cộng tác viên
Một số nơi đề nghị ký "hợp đồng cộng tác viên" hoặc "hợp đồng dịch vụ" cho công việc thực chất là làm thuê toàn thời gian. Luật nhìn vào nội dung chứ không nhìn tên gọi: có việc làm có trả công, trả lương và có sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên thì được coi là hợp đồng lao động. Bảng dưới giúp bạn tự nhận diện.
| Dấu hiệu | Gần với hợp đồng lao động | Gần với hợp đồng dịch vụ thật |
|---|---|---|
| Giờ giấc | Phải có mặt theo giờ công ty quy định, chấm công | Tự sắp xếp thời gian, chỉ cần giao kết quả đúng hạn |
| Người giao việc | Có quản lý trực tiếp giao việc hằng ngày | Nhận yêu cầu theo từng đầu việc, tự quyết cách làm |
| Công cụ làm việc | Công ty cấp máy tính, chỗ ngồi, tài khoản nội bộ | Tự dùng công cụ của mình |
| Cách trả tiền | Lương cố định hằng tháng | Thanh toán theo sản phẩm, theo đợt nghiệm thu |
| Làm cho nơi khác | Thực tế không thể vì đã kín giờ | Có thể nhận việc của nhiều bên cùng lúc |
Nếu công việc của bạn nghiêng hẳn về cột giữa mà vẫn bị đề nghị ký cộng tác viên, quyền lợi về bảo hiểm, phép năm, trợ cấp khi chấm dứt có thể bị ảnh hưởng. Bạn nên hỏi lý do và cân nhắc kỹ; đây là tình huống đáng hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) trước khi ký.
Thời hạn báo trước khi nghỉ và những trường hợp không cần báo trước
Đọc hợp đồng, nhiều người chỉ để ý phần quyền lợi khi đang làm, ít ai đọc phần nghỉ việc. Theo Bộ luật Lao động hiện hành, người lao động có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng nhưng phải báo trước: ít nhất 45 ngày với hợp đồng không xác định thời hạn, 30 ngày với hợp đồng xác định thời hạn từ 12 đến 36 tháng, và 3 ngày làm việc với hợp đồng dưới 12 tháng. Một số ngành nghề đặc thù có thời hạn khác theo quy định riêng.
Luật cũng liệt kê những trường hợp người lao động được nghỉ mà không cần báo trước, chẳng hạn không được bố trí đúng công việc, địa điểm hay điều kiện làm việc đã thoả thuận, không được trả đủ lương hoặc trả không đúng hạn, bị ngược đãi, quấy rối tình dục nơi làm việc, hoặc bị cung cấp thông tin không trung thực ảnh hưởng tới việc thực hiện hợp đồng. Mỗi trường hợp có điều kiện cụ thể, nên khi định dùng đến, bạn cần đọc kỹ văn bản và giữ bằng chứng.
Ngược lại, nghỉ không báo trước đúng hạn khi không thuộc các trường hợp trên có thể khiến bạn phải chịu những hậu quả theo luật, như mất một số khoản trợ cấp hoặc phải bồi thường. Vì vậy nếu hợp đồng ghi thời hạn báo trước dài hơn mức luật quy định, đó là điều khoản nên hỏi lại trước khi ký.
Nhờ AI soát hợp đồng đã che thông tin
Hợp đồng lao động thường dài vài trang, chatbot giúp bạn đọc nhanh và không bỏ sót. Cách dùng an toàn:
- Thay họ tên, số giấy tờ, địa chỉ, ngày sinh của bạn, tên và mã số doanh nghiệp, tên người ký bằng ký hiệu. Giữ nguyên nội dung điều khoản và các con số.
- Câu lệnh mẫu: "Đây là hợp đồng lao động đã che thông tin cá nhân. Hãy đối chiếu với danh sách nội dung chủ yếu của hợp đồng lao động theo Bộ luật Lao động 2019, chỉ ra mục nào thiếu, điều khoản nào có thể bất lợi cho người lao động và giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu. Nếu không chắc về quy định, hãy nói rõ là không chắc."
- Dán thêm thư mời đã che để AI so hai văn bản: lương, thử việc, chức danh, địa điểm có khớp không.
- Lập danh sách câu hỏi từ kết quả, tự viết lại bằng giọng của mình, gửi bộ phận nhân sự trước ngày ký.
- Với điều khoản AI cho là "có thể trái luật", đánh dấu để kiểm trong văn bản gốc hoặc hỏi người có chuyên môn. Chatbot có thể nhầm giữa luật cũ và luật mới.
Đừng chụp nguyên hợp đồng có chữ ký, con dấu và số giấy tờ để gửi lên chatbot. Bản đã che vẫn đủ để phân tích nội dung.
Sau khi ký: giữ bản hợp đồng và theo dõi thay đổi
Bạn có quyền giữ một bản hợp đồng. Hãy cất bản giấy ở nơi an toàn và chụp lại một bản lưu riêng. Nhiều người chỉ đi tìm hợp đồng khi đã có tranh chấp, lúc đó mới phát hiện mình chưa từng được giao bản nào.
Mỗi lần thay đổi lương, chức danh, địa điểm làm việc, công ty thường làm phụ lục hợp đồng. Đọc phụ lục kỹ như đọc hợp đồng gốc, vì phụ lục có thể thay đổi những điều khoản bạn đã quen. Phụ lục không được dùng để thay đổi thời hạn hợp đồng theo cách lách quy định về số lần ký.
Cuối cùng, ghi lại ngày hết hạn hợp đồng vào lịch cá nhân, nhắc trước khoảng một tháng. Đó là lúc bạn nghĩ xem có muốn tiếp tục không, và nếu tiếp tục thì muốn thương lượng gì cho hợp đồng mới.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng lao động xác định thời hạn tối đa bao lâu?
Theo Bộ luật Lao động 2019, hợp đồng xác định thời hạn có thời hạn không quá 36 tháng. Số lần ký liên tiếp loại hợp đồng này cũng bị giới hạn, sau đó thường phải chuyển sang không xác định thời hạn. Bạn nên kiểm văn bản hiện hành cho trường hợp đặc thù.
Công ty không ký hợp đồng, chỉ nói miệng thì có sao không?
Trừ một số hợp đồng rất ngắn, hợp đồng lao động phải giao kết bằng văn bản hoặc phương tiện điện tử. Không có văn bản thì bạn khó chứng minh lương, công việc và rất dễ không được đóng bảo hiểm. Nên đề nghị ký hợp đồng và giữ lại bằng chứng làm việc.
Hợp đồng điện tử ký qua ứng dụng có giá trị không?
Pháp luật lao động hiện hành thừa nhận hợp đồng giao kết qua phương tiện điện tử dưới dạng thông điệp dữ liệu theo quy định về giao dịch điện tử. Bạn nên tải về và lưu một bản của mình, không chỉ để trên hệ thống của công ty.
Có được yêu cầu sửa hợp đồng trước khi ký không?
Được. Hợp đồng là thoả thuận của hai bên, bạn có quyền hỏi và đề nghị sửa những điều khoản chưa rõ hoặc chưa khớp với thư mời. Gửi đề nghị gọn trong một thư, nêu từng điều khoản và cách bạn muốn sửa, kèm lý do ngắn.
Hợp đồng có điều khoản phạt tiền khi đi muộn có đúng không?
Pháp luật lao động không cho phạt tiền hay cắt lương thay cho việc xử lý kỷ luật lao động. Bạn có thể hỏi lại công ty về điều khoản này. Việc đi làm đúng giờ vẫn là nghĩa vụ của bạn, nhưng hình thức xử lý phải theo quy định.
Ký hợp đồng cộng tác viên nhưng làm toàn thời gian thì quyền lợi thế nào?
Luật xem xét nội dung quan hệ: nếu có việc làm trả lương và chịu sự quản lý, điều hành của công ty thì có thể được coi là hợp đồng lao động, dù tên gọi khác. Trường hợp cụ thể cần đánh giá theo hồ sơ, bạn nên hỏi luật sư.