Theo Bộ luật Lao động hiện hành, mỗi công việc chỉ được thử việc một lần, thời gian thử việc tối đa phụ thuộc vào tính chất công việc (dài nhất với người quản lý doanh nghiệp, ngắn nhất với công việc giản đơn), và lương thử việc không thấp hơn 85% mức lương của chính công việc đó. Trong thời gian thử việc, mỗi bên đều có quyền chấm dứt mà không cần báo trước và không phải bồi thường. Hết thời gian, công ty phải thông báo kết quả cho bạn.
Bài này giải thích từng điểm theo nguyên lý, chỉ ra những cách làm sai luật hay gặp như thử việc nhiều lần hay "học việc không lương", và hướng dẫn dùng AI lập kế hoạch để qua thử việc với tiêu chí rõ ràng thay vì chỉ cố gắng chung chung. Quy định có thể được sửa đổi, nên khi gặp tình huống cụ thể bạn vẫn cần kiểm văn bản hiện hành.
Thời gian thử việc tối đa theo loại công việc
Bộ luật Lao động năm 2019 chia thời gian thử việc tối đa thành bốn mức theo tính chất và trình độ của công việc. Bảng dưới tóm tắt theo cách dễ đọc; khi cần trích dẫn, bạn tra nguyên văn trong văn bản hiện hành.
| Loại công việc | Thời gian thử việc tối đa |
|---|---|
| Người quản lý doanh nghiệp theo luật doanh nghiệp | Không quá 180 ngày |
| Chức danh nghề nghiệp, công việc cần trình độ từ cao đẳng trở lên | Không quá 60 ngày |
| Công việc cần trình độ trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ | Không quá 30 ngày |
| Các công việc khác | Không quá 6 ngày làm việc |
Hai điểm hay bị bỏ qua. Thứ nhất, cách xếp loại dựa vào yêu cầu của công việc chứ không dựa vào bằng cấp bạn có: một người có bằng đại học làm công việc chỉ cần trình độ trung cấp thì mức tối đa là của công việc đó. Thứ hai, hợp đồng lao động dưới một tháng thì không áp dụng thử việc.
Lương thử việc và các quyền đi kèm
Mức sàn là 85% lương của công việc đó. Hai bên được thoả thuận cao hơn, kể cả trả đủ 100%, nhưng không thấp hơn. Ví dụ giả định: lương chính thức thoả thuận 12 triệu thì lương thử việc ít nhất 10,2 triệu. Mức lương này vẫn phải tuân theo mức lương tối thiểu vùng.
Thử việc có thể ghi trong hợp đồng lao động hoặc bằng hợp đồng thử việc riêng. Cách ghi ảnh hưởng tới việc đóng bảo hiểm trong thời gian thử việc. Bạn nên hỏi bộ phận nhân sự công ty áp dụng cách nào và hệ quả với bảo hiểm của bạn ra sao.
Giờ làm, nghỉ ngơi, an toàn lao động áp dụng như người lao động chính thức. Người thử việc không phải "người ngoài" để làm thêm giờ vô hạn hay bỏ qua bảo hộ lao động. Làm thêm giờ vẫn phải được trả theo quy định.
Mỗi bên có quyền huỷ thoả thuận thử việc mà không cần báo trước. Nghĩa là nếu thấy công việc không phù hợp, bạn có thể nghỉ ngay trong thời gian thử việc mà không phải bồi thường. Ngược lại công ty cũng vậy. Dù luật cho phép, bạn vẫn nên báo sớm và bàn giao gọn để giữ quan hệ.
Phải được thông báo kết quả khi hết thử việc. Đạt yêu cầu thì tiếp tục hợp đồng lao động đã ký hoặc ký hợp đồng mới. Không đạt thì chấm dứt. Tiếp tục để bạn làm sau khi hết hạn mà không nói gì là cách làm thiếu rõ ràng, bạn nên chủ động hỏi.
Những cách làm sai hay gặp
Phần lớn doanh nghiệp làm đúng, nhưng người mới đi làm vẫn nên nhận ra vài kiểu sai phổ biến để hỏi lại kịp thời:
- Thử việc nhiều lần cho cùng một công việc, ví dụ hết hai tháng lại "gia hạn thử việc thêm hai tháng". Luật chỉ cho thử một lần với một công việc.
- Thời gian thử việc vượt mức tối đa, chẳng hạn ba tháng cho một vị trí nhân viên văn phòng cần trình độ cao đẳng.
- "Học việc không lương" thay cho thử việc, trong khi bạn đã trực tiếp làm ra sản phẩm, phục vụ khách hàng như nhân viên thật. Học nghề, tập nghề để làm việc cho chính doanh nghiệp có quy định riêng, và nếu bạn tham gia lao động thì phải được trả lương theo thoả thuận.
- Thu tiền đặt cọc hay giữ bản chính giấy tờ để bảo đảm bạn không nghỉ ngang trong thời gian thử việc. Đây là việc người sử dụng lao động không được làm.
- Không có văn bản nào, chỉ nói miệng "cứ làm thử đi", rồi khi bạn nghỉ thì không trả lương những ngày đã làm.
Gặp các tình huống này, cách đầu tiên luôn là hỏi lại lịch sự bằng văn bản và giữ bằng chứng như tin nhắn, thư điện tử, bảng chấm công. Nếu cần biết rõ quyền của mình trong trường hợp cụ thể, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com).
Lập kế hoạch qua thử việc cùng AI
Nhiều người trượt thử việc không vì kém mà vì hai bên hiểu khác nhau về "đạt yêu cầu". Bạn có thể dùng chatbot để biến mục tiêu mơ hồ thành kế hoạch đo được:
- Ngay tuần đầu, xin người quản lý trực tiếp cho biết tiêu chí đánh giá thử việc. Nếu chưa có văn bản, ghi lại những gì được nói trong buổi gặp đầu tiên.
- Dán tiêu chí đó vào chatbot (bỏ tên công ty, tên người) với câu lệnh: "Đây là tiêu chí đánh giá thử việc 60 ngày cho vị trí nhân viên kinh doanh của mình. Hãy chia thành mục tiêu theo từng hai tuần, mỗi mục tiêu có cách đo cụ thể và việc cần làm, để mình đem trao đổi với quản lý."
- Mang bản kế hoạch đã tự sửa tới gặp quản lý, hỏi họ có đồng ý với cách đo không. Bước này quan trọng hơn bản kế hoạch: nó biến kỳ vọng của hai bên thành một.
- Mỗi tuần ghi ba dòng: đã làm gì, kết quả ra sao, vướng gì. Có thể nhờ AI gom ghi chép thành bản tóm tắt ngắn trước buổi đánh giá giữa kỳ.
- Giữa kỳ, chủ động xin góp ý: "Đến giờ anh chị thấy em cần điều chỉnh điều gì để đạt yêu cầu?" Đừng đợi tới ngày cuối mới biết mình đang thiếu ở đâu.
Kế hoạch do AI gợi ý chỉ là bản nháp. Mục tiêu nào không phù hợp thực tế công việc, ví dụ số khách gặp mỗi tuần quá cao so với địa bàn, thì sửa theo hiểu biết của bạn và của người quản lý.
Tuần đầu thử việc: những việc nên làm sớm
Ấn tượng của người quản lý về bạn hình thành rất nhanh, và những thắc mắc về quyền lợi cũng dễ hỏi nhất khi mọi thứ còn mới. Danh sách dưới đây giúp tuần đầu không trôi qua trong bối rối:
- Xác nhận lại bằng văn bản ngày bắt đầu và ngày kết thúc thử việc, mức lương thử việc, ngày trả lương đầu tiên.
- Hỏi người quản lý trực tiếp ba điều: việc nào ưu tiên nhất trong tháng đầu, ai là người mình hỏi khi vướng, kết quả nào được coi là tốt.
- Ghi lại tên công cụ, quy trình, từ viết tắt nội bộ bạn gặp mỗi ngày. Có thể nhờ chatbot sắp xếp ghi chép thành sổ tay riêng, nhưng không dán tài liệu nội bộ hay dữ liệu khách hàng vào đó.
- Kiểm tài khoản, thiết bị được cấp và ký nhận đúng những gì mình thật sự nhận, để khi kết thúc không bị đòi tài sản không rõ ràng.
- Hỏi về bảo hiểm trong thời gian thử việc và giấy tờ cần nộp cho bộ phận nhân sự, ví dụ thông tin người phụ thuộc nếu bạn có.
- Chủ động xin một buổi trao đổi ngắn cuối tuần đầu tiên để hỏi mình đang đi đúng hướng chưa.
Những việc này không tốn nhiều thời gian nhưng cho người quản lý thấy bạn làm việc có tổ chức, và cho bạn đủ thông tin để tự đánh giá công việc có hợp với mình hay không trước khi hết thử việc.
Khi không đạt thử việc hoặc muốn tự nghỉ
Nếu công ty báo không đạt, hãy xin góp ý cụ thể về những điểm chưa đạt và hỏi về khoản lương những ngày đã làm, thời điểm chi trả. Bạn có quyền nhận đủ lương cho thời gian thử việc đã làm. Một buổi trao đổi bình tĩnh thường giúp bạn rút kinh nghiệm cho chỗ làm tiếp theo nhiều hơn là tranh cãi xem đánh giá có công bằng không.
Nếu bạn tự thấy không hợp, luật cho phép nghỉ mà không cần báo trước. Tuy vậy, báo trước vài ngày, bàn giao công việc và tài sản rõ ràng, viết một thư cảm ơn ngắn là cách giữ uy tín. Người quản lý thử việc của bạn hôm nay có thể là người được hỏi ý kiến tham khảo khi bạn xin việc nơi khác.
Trong cả hai trường hợp, hãy giữ lại hợp đồng hoặc thư mời, bảng chấm công và các thư từ liên quan. Nếu sau này có vướng mắc về lương hay bảo hiểm của thời gian thử việc, đây là bằng chứng bạn cần.
Đi làm thử một ngày trước khi nhận việc có phải là thử việc không
Một số nơi, nhất là nhà hàng, cửa hàng bán lẻ, xưởng nhỏ, mời ứng viên "làm thử một buổi" trước khi quyết định. Về bản chất, đây là một hình thức đánh giá kỹ năng thực tế, có thể hợp lý với công việc tay nghề. Điều cần rõ là buổi đó có được trả công không, làm những việc gì, ai chịu trách nhiệm nếu có tai nạn trong lúc làm.
Nếu "làm thử" kéo dài nhiều ngày, bạn phục vụ khách thật, làm ra sản phẩm thật mà không có thoả thuận về tiền công, thì đó đã vượt quá mức đánh giá kỹ năng. Bạn nên hỏi rõ trước khi đồng ý, và nếu được, đề nghị chuyển sang thử việc có văn bản, có lương theo quy định.
Có thể nhờ AI soạn giúp một tin nhắn hỏi lịch sự, ví dụ: "Giúp mình viết tin nhắn ngắn hỏi chủ quán về buổi làm thử ngày mai: làm mấy giờ, làm những việc gì, có được trả công không, giọng lịch sự và cầu thị." Hỏi rõ từ đầu là cách tôn trọng cả hai bên.
Câu hỏi thường gặp
Công ty bắt thử việc ba tháng cho vị trí nhân viên văn phòng có đúng không?
Còn tuỳ công việc được xếp vào loại nào. Công việc cần trình độ từ cao đẳng trở lên có thời gian thử việc tối đa ngắn hơn ba tháng theo Bộ luật Lao động hiện hành. Bạn nên hỏi lại công ty căn cứ xếp loại và kiểm văn bản hiện hành trước khi đồng ý.
Thử việc có được trả lương thấp hơn 85% không?
Không. Theo quy định hiện hành, lương thử việc do hai bên thoả thuận nhưng ít nhất bằng 85% mức lương của công việc đó. Thoả thuận cao hơn thì được, thấp hơn là trái quy định. Đối chiếu hai con số trong thư mời hoặc hợp đồng để chắc chắn.
Đang thử việc mà nghỉ ngang có phải bồi thường không?
Trong thời gian thử việc, mỗi bên có quyền huỷ bỏ thoả thuận thử việc mà không cần báo trước và không phải bồi thường. Bạn vẫn nên báo sớm và bàn giao đầy đủ. Nếu công ty đòi giữ lương hay bắt đền tiền, nên hỏi người có chuyên môn.
Hết thử việc mà công ty không nói gì, mình vẫn đi làm thì sao?
Bạn nên chủ động hỏi kết quả bằng thư điện tử. Theo quy định, khi hết thử việc công ty phải thông báo kết quả. Việc bạn tiếp tục làm việc sau đó thường được hiểu là đạt yêu cầu, nhưng có văn bản rõ ràng vẫn an toàn hơn cho cả hai bên.
Có thể gia hạn thử việc nếu chưa đạt không?
Luật chỉ cho thử việc một lần đối với một công việc. Nếu công ty đề nghị kéo dài thử việc thêm một đợt, bạn nên hỏi lại căn cứ. Phương án đúng hơn là công ty quyết định đạt hay không đạt trong thời hạn đã thoả thuận.
Thử việc có được nghỉ phép không?
Ngày nghỉ hằng tuần, nghỉ lễ, Tết áp dụng như người lao động khác. Phép năm thường tính theo thời gian làm việc, cách công ty áp dụng cho giai đoạn thử việc có thể khác nhau. Hãy hỏi bộ phận nhân sự để biết quy chế cụ thể của nơi bạn làm.