Với công việc đầu tiên sau khi ra trường, điều nên ưu tiên nhất là nơi đó có dạy bạn làm nghề hay không: có người hướng dẫn, có việc thật để làm, có phản hồi thường xuyên. Lương, tên tuổi công ty và chức danh đều quan trọng, nhưng ở năm thứ nhất, tốc độ học quyết định bạn sẽ ở đâu vào năm thứ ba nhiều hơn mức lương khởi điểm.
Nhiều sinh viên năm cuối lo rằng chọn sai việc đầu tiên sẽ hỏng cả sự nghiệp. Thực tế, công việc đầu tiên giống một kỳ học có lương hơn là một lựa chọn suốt đời. Bài này giúp bạn biết cần ưu tiên gì, nhận ra các dấu hiệu một nơi không dạy được gì, dùng AI để chuẩn bị và tự soát, và lập một kế hoạch hai năm đơn giản cho chính mình.
Công việc đầu tiên thật ra là để làm gì
Ở trường, bạn học kiến thức. Ở công việc đầu tiên, bạn học những thứ trường không dạy được: cách nhận một yêu cầu mơ hồ và biến nó thành việc làm được, cách báo cáo khi gặp khó, cách làm việc với người lớn tuổi hơn, cách chịu trách nhiệm khi sai, cách quản lý thời gian khi không ai giao bài tập theo tuần. Đó là nền móng cho mọi công việc sau này, bất kể bạn ở lại nghề hay chuyển hướng.
Công việc đầu tiên cũng là nơi bạn kiểm tra những giả định về bản thân. Bạn tưởng mình thích làm một mình, nhưng hoá ra cần trao đổi với người khác mới có năng lượng. Bạn tưởng mình ghét con số, nhưng hoá ra thích việc tìm ra lỗi trong một bảng tính. Những phát hiện này có giá trị vô cùng cho lần chọn việc tiếp theo, và chúng chỉ đến khi bạn làm việc thật.
Vì vậy, câu hỏi đúng khi chọn việc đầu tiên không phải "nơi này có phải là nơi mình sẽ gắn bó cả đời không", mà là "sau mười tám đến hai mươi bốn tháng ở đây, mình sẽ biết làm gì mà bây giờ chưa biết, và ai sẽ sẵn lòng giới thiệu mình cho chỗ làm tiếp theo".
Năm điều nên ưu tiên và cách nhận biết khi phỏng vấn
Mỗi tiêu chí dưới đây đi kèm một cách cụ thể để kiểm ngay trong quá trình tuyển dụng, vì lời hứa trong tin tuyển dụng không cho bạn biết nhiều.
| Ưu tiên | Vì sao quan trọng với người mới | Cách kiểm khi phỏng vấn |
|---|---|---|
| Có người hướng dẫn | Người mới học nhanh nhất qua việc được sửa và giải thích | Hỏi: ai sẽ hướng dẫn mình trong ba tháng đầu, mỗi tuần gặp nhau bao lâu? |
| Việc thật, không chỉ việc vặt | Pha trà, photo tài liệu cả năm không thành kinh nghiệm | Hỏi: người mới ở vị trí này năm ngoái đã làm những dự án gì? |
| Phản hồi thường xuyên | Không biết mình sai ở đâu thì không tiến bộ | Hỏi: công việc được đánh giá thế nào, có buổi trao đổi định kỳ không? |
| Môi trường cho phép hỏi | Người mới sợ hỏi sẽ mắc lỗi lặp lại | Quan sát: người phỏng vấn phản ứng thế nào khi bạn hỏi câu chưa rõ? |
| Kỹ năng mang đi được | Kỹ năng dùng được ở nhiều nơi giúp bạn có lựa chọn sau này | Đối chiếu đầu việc với các tin tuyển dụng của vị trí bạn muốn đạt tới sau vài năm |
Không có nơi nào hoàn hảo cả năm điều. Nếu một nơi đạt ba trong năm, đặc biệt có người hướng dẫn và việc thật, đó thường là lựa chọn tốt cho người mới, dù lương không phải cao nhất trong các lời mời bạn có.
Ba lựa chọn hay gây phân vân nhất
Lương cao hơn hay học được nhiều hơn. Nếu bạn có áp lực tài chính thật, như phải tự trang trải hoàn toàn hoặc phụ giúp gia đình, đừng ngại đặt thu nhập lên trước; đó là quyết định hợp lý chứ không phải thiếu tầm nhìn. Nếu chưa có áp lực lớn, chênh lệch vài triệu đồng mỗi tháng ở năm đầu thường nhỏ hơn chênh lệch về kỹ năng sau hai năm.
Công ty nổi tiếng hay công ty ít người biết. Tên công ty lớn giúp CV dễ được chú ý ở lần tìm việc sau. Nhưng một vị trí nhỏ trong một bộ máy lớn đôi khi chỉ cho bạn làm một phần rất hẹp. Ở nơi nhỏ hơn, bạn có thể được làm nhiều việc hơn nhưng ít người hướng dẫn bài bản. Danh mục này có bài riêng phân tích công ty lớn, nhỏ và khởi nghiệp.
Đúng ngành học hay việc khác ngành. Làm trái ngành không phải là thất bại, và nhiều kỹ năng từ ngành học vẫn dùng được. Điều cần cân nhắc là việc đó có mở ra một hướng bạn muốn đi tiếp không. Nếu chỉ nhận vì chưa tìm được việc đúng ngành, hãy đặt cho mình một thời hạn và tiếp tục tích luỹ cho hướng chính.
Dấu hiệu một nơi khó dạy được gì cho người mới
Một số tín hiệu trong quá trình tuyển dụng cho thấy công việc có thể không giúp bạn học nghề. Gặp một dấu hiệu chưa chắc đã là vấn đề, nhưng gặp nhiều cùng lúc thì nên cân nhắc kỹ.
- Người phỏng vấn không mô tả được cụ thể bạn sẽ làm gì trong tháng đầu, chỉ nói chung chung là "hỗ trợ các bộ phận".
- Không ai trả lời được câu hỏi ai sẽ hướng dẫn bạn, hoặc người quản lý trực tiếp cũng mới vào và đang quá tải.
- Vị trí này thay người nhiều lần trong thời gian ngắn và không ai giải thích lý do.
- Tin tuyển dụng yêu cầu rất nhiều kỹ năng cho vị trí người mới, kèm câu "chịu được áp lực cao" mà không có gì về đào tạo.
- Thời gian thử việc kéo dài bất thường, hoặc bạn được đề nghị làm nhiều tuần mà không có thoả thuận rõ ràng bằng văn bản.
- Công ty yêu cầu nộp phí đào tạo, phí đồng phục hay giữ bản gốc giấy tờ. Đây không còn là chuyện học nghề mà là dấu hiệu lừa đảo, danh mục lừa đảo việc làm của trang có hướng dẫn chi tiết.
Ngược lại, một nơi chủ động giới thiệu người hướng dẫn, kể về dự án người mới năm trước đã làm, hoặc mời bạn nói chuyện thêm với một nhân viên hiện tại, thường là nơi coi trọng việc đào tạo.
Dùng AI để chuẩn bị và tự soát trước khi nhận việc
AI không biết công ty nào tốt cho bạn, nhưng giúp bạn chuẩn bị câu hỏi và nhìn lại lựa chọn rõ hơn. Trước khi dán bất kỳ thông tin nào, xoá tên công ty, tên người và số điện thoại.
- Mô tả vị trí và các thông tin bạn biết về công việc, sau đó hỏi: "Với một người mới ra trường, những câu hỏi nào nên hỏi để biết vị trí này có người hướng dẫn và có việc thật để học không? Liệt kê tám câu, tránh câu hỏi về lương."
- Sau buổi phỏng vấn, viết lại những gì bạn nghe được, rồi hỏi AI: "Dựa trên ghi chép này, những điều nào cho thấy công việc có cơ hội học hỏi, những điều nào còn mơ hồ cần hỏi thêm?"
- Viết ra ba kỹ năng bạn muốn có sau hai năm, nhờ AI đối chiếu với mô tả công việc và chỉ ra kỹ năng nào công việc này có thể giúp, kỹ năng nào không.
- Nếu đang có nhiều lời mời, dùng bảng tiêu chí có trọng số như trong bài so sánh hai lời mời làm việc của danh mục này.
- Đọc lại mọi gợi ý của AI như ý kiến của một người bạn không biết công ty. Quyết định dựa trên thông tin bạn thu thập được từ người thật.
Khi gia đình và bạn bè có ý kiến khác
Ở Việt Nam, chọn việc đầu tiên hiếm khi là quyết định của riêng một người. Bố mẹ có thể muốn con vào cơ quan nhà nước hoặc một công ty lớn cho ổn định, bạn bè có thể rủ vào một công ty khởi nghiệp đang tuyển nhiều, họ hàng có thể giới thiệu một chỗ quen. Mỗi ý kiến đều xuất phát từ kinh nghiệm và mong muốn thật, nhưng kinh nghiệm đó được hình thành ở một thị trường lao động khác với hiện nay.
Cách nói chuyện hiệu quả là đưa ra lý do cụ thể thay vì cảm xúc. Thay vì nói "con không thích chỗ đó", hãy nói "chỗ đó không có người hướng dẫn, con sợ hai năm sau vẫn không biết làm gì", hoặc "chỗ này lương thấp hơn nhưng con sẽ học được kỹ năng mà nhiều công ty đang cần". Bảng ưu tiên ở phần trên là công cụ tốt để trình bày, vì nó cho người nghe thấy bạn đã cân nhắc nghiêm túc.
Bạn có thể nhờ AI giúp chuẩn bị cuộc nói chuyện, ví dụ: "Bố mẹ mình muốn mình nhận việc ở một công ty lớn gần nhà, còn mình nghiêng về một công ty nhỏ hơn có người hướng dẫn trực tiếp. Hãy giúp mình liệt kê các lo lắng có thể có của bố mẹ và cách trả lời tôn trọng, dựa trên lý do thật." Đừng dùng AI để soạn những lập luận nghe hay nhưng bạn không thật sự tin, vì người thân hiểu bạn hơn bất kỳ đoạn văn nào.
Kế hoạch hai năm cho công việc đầu tiên
Khi đã nhận việc, đặt cho mình một kế hoạch đơn giản. Sáu tháng đầu: hiểu công việc, hoàn thành tốt các việc được giao, ghi lại mỗi tuần một điều đã học. Sáu tháng tiếp: nhận một việc lớn hơn khả năng một chút, chủ động đề xuất cải tiến một quy trình nhỏ. Năm thứ hai: có một hai kết quả cụ thể để kể trong CV, có người sẵn lòng viết thư giới thiệu cho bạn.
Ghi chép hằng tuần nghe đơn giản nhưng rất ít người làm. Vài dòng mỗi thứ sáu về việc đã làm, khó khăn và cách giải quyết sẽ trở thành tài liệu quý khi bạn viết CV hay chuẩn bị phỏng vấn sau này. Bạn có thể dùng AI để tổng hợp các ghi chép đó thành thành tích mỗi quý, miễn là bạn kiểm lại từng câu cho đúng sự thật, không để AI thổi phồng.
Cuối năm thứ nhất, tự đánh giá lại: mình có học nhanh như mong đợi không, có người hướng dẫn không, công việc có mở ra hướng mình muốn đi không. Nếu câu trả lời phần lớn là không và bạn đã thử trao đổi với quản lý mà không thay đổi được gì, đó là lúc bắt đầu tìm cơ hội khác, không cần đợi đúng hai năm.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nhận việc không đúng ngành chỉ để có kinh nghiệm?
Có thể, nếu công việc cho bạn kỹ năng dùng được ở nhiều nơi như giao tiếp với khách, xử lý số liệu, tổ chức công việc. Hãy đặt thời hạn cho bản thân và vẫn dành thời gian cho hướng chính. Điều cần tránh là để công việc tạm thời kéo dài mãi mà không học thêm được gì.
Nghỉ công việc đầu tiên sau vài tháng có bị đánh giá xấu không?
Một lần nghỉ sớm có lý do rõ ràng thường không phải vấn đề lớn, nếu bạn giải thích bình tĩnh và cho thấy đã rút ra bài học. Nhảy việc liên tục nhiều lần trong thời gian ngắn mới khiến nhà tuyển dụng lo ngại về sự gắn bó.
Thực tập không lương có nên nhận không?
Cần cân nhắc kỹ khả năng tài chính, thời gian thực tập và việc bạn sẽ được học gì. Thực tập có người hướng dẫn rõ ràng và việc thật để làm có giá trị lớn. Thực tập chỉ làm việc vặt kéo dài nhiều tháng thì nên xem lại, và quyền lợi của thực tập sinh nên được thoả thuận rõ bằng văn bản.
Có nên chờ đến khi tìm được việc mơ ước mới đi làm?
Chờ quá lâu thường không giúp bạn tìm được việc mơ ước, vì nhà tuyển dụng cũng muốn thấy bạn đã làm gì. Một công việc đủ tốt để học nghề trong lúc tiếp tục tìm kiếm thường là lựa chọn an toàn hơn so với khoảng trống dài trên CV.
Có nên hỏi AI lương khởi điểm của ngành mình là bao nhiêu?
Không nên tin con số AI đưa ra vì nó có thể cũ, lấy từ nơi khác hoặc chỉ là đoán. Cách tốt hơn là xem khoảng lương ghi trong nhiều tin tuyển dụng thật cho cùng vị trí, hỏi anh chị khoá trên và tham khảo các khảo sát do tổ chức uy tín công bố.
Đi làm rồi mới phát hiện không hợp nghề thì có muộn không?
Không muộn. Phát hiện sớm là một lợi thế vì bạn còn nhiều thời gian để chuyển hướng, và kinh nghiệm làm việc thật giúp bạn hiểu mình rõ hơn. Hãy ghi lại điều gì khiến bạn thấy không hợp, rồi dùng quy trình lập bản đồ kỹ năng và giá trị để chọn hướng mới.