Tìm hiểu một nghề cho đúng nghĩa là biết được người làm nghề đó dành tám tiếng mỗi ngày để làm gì, họ bị đánh giá bằng tiêu chí nào, và năm năm sau họ thường ở đâu. Tên nghề và hình ảnh trên mạng xã hội gần như không cho bạn biết ba điều đó. Một người làm "marketing" có thể cả ngày đọc số liệu quảng cáo, hoặc cả ngày đi gặp đại lý, tuỳ công ty.
Bài này đưa ra một khung sáu câu hỏi để mổ xẻ bất kỳ nghề nào, cách dùng AI để có bản phác thảo ban đầu nhanh, và phần quan trọng nhất: cách kiểm bản phác thảo đó bằng tin tuyển dụng thật và bằng một cuộc trò chuyện ba mươi phút với người đang làm. Làm xong một nghề mất khoảng một tuần buổi tối.
Tên nghề nói rất ít về công việc thật
Cùng một chức danh, nội dung công việc có thể khác nhau đến mức hai người không nhận ra họ làm cùng nghề. "Nhân viên kinh doanh" ở một công ty phân phối vật liệu xây dựng nghĩa là chạy xe đến từng cửa hàng, nhận đơn và đòi công nợ. Ở một công ty phần mềm, nó nghĩa là gọi điện, gửi thư, làm bản demo trực tuyến và theo một khách hàng doanh nghiệp suốt nhiều tháng. Kỹ năng cần có, nhịp làm việc và kiểu áp lực đều khác.
Mạng xã hội lại làm vấn đề nặng thêm. Những đoạn phim ngắn về nghề thường chọn khoảnh khắc đẹp nhất: buổi chụp ảnh sản phẩm, buổi thuyết trình được vỗ tay. Không ai quay cảnh ngồi chỉnh bảng tính đến chín giờ tối hay cảnh nghe khách phàn nàn. Bạn chọn nghề dựa trên những khoảnh khắc đó thì sẽ vỡ mộng khi gặp phần còn lại, vốn chiếm phần lớn thời gian.
Vì vậy, đơn vị đúng để tìm hiểu không phải là "nghề" mà là "vị trí trong một loại tổ chức cụ thể". Thay vì hỏi "nghề kế toán thế nào", hãy hỏi "kế toán tổng hợp ở một công ty sản xuất vừa thì làm gì mỗi ngày". Câu hỏi hẹp cho câu trả lời có ích, và AI cũng trả lời câu hỏi hẹp tốt hơn rất nhiều.
Khung sáu câu hỏi để mổ xẻ một vị trí
Dùng khung này cho mọi nghề bạn đang cân nhắc. Ghi câu trả lời vào cùng một mẫu để sau này so sánh được giữa các nghề với nhau.
| Câu hỏi | Bạn cần biết gì | Nguồn tốt nhất |
|---|---|---|
| Một ngày làm gì | Các đầu việc lặp lại, tỷ lệ thời gian cho từng việc, làm một mình hay với người | Người đang làm, tin tuyển dụng |
| Được đánh giá bằng gì | Chỉ tiêu doanh số, số lỗi, hạn nộp, mức hài lòng của khách, hay đánh giá cảm tính của quản lý | Người đang làm |
| Khó nhất ở đâu | Áp lực đến từ đâu: khách, quản lý, hạn chót, làm ca, rủi ro sai sót | Người đang làm, người đã bỏ nghề |
| Cần kỹ năng gì để vào | Yêu cầu bắt buộc khi tuyển người mới, chứng chỉ, công cụ | Mười tin tuyển dụng thật |
| Năm năm sau ở đâu | Các hướng đi tiếp: lên quản lý, chuyên sâu, chuyển sang nghề gần | Người làm lâu năm, hồ sơ trực tuyến của người trong nghề |
| Nghề đang thay đổi thế nào | Công cụ mới, phần việc đang được tự động hoá, phần việc mới xuất hiện | Người đang làm, tài liệu chuyên ngành |
Để ý rằng cột nguồn gần như luôn có "người đang làm". AI và tài liệu trên mạng giúp bạn chuẩn bị câu hỏi, nhưng câu trả lời đáng tin nhất đến từ người trong nghề.
Dùng AI dựng bản phác thảo ban đầu trong một buổi tối
Bản phác thảo giúp bạn không đi hỏi người khác với cái đầu trống rỗng. Người làm nghề sẵn lòng trả lời hơn khi thấy bạn đã tìm hiểu trước và hỏi những câu cụ thể.
- Mở một cuộc trò chuyện mới, nêu rõ vị trí và loại tổ chức. Câu lệnh mẫu: "Mô tả công việc của một chuyên viên tuyển dụng tại một công ty sản xuất khoảng ba trăm người ở Việt Nam. Trình bày theo sáu mục: một ngày làm việc điển hình, tiêu chí đánh giá, khó khăn lớn nhất, kỹ năng cần để được tuyển, hướng phát triển sau năm năm, các thay đổi gần đây của nghề."
- Hỏi tiếp về tỷ lệ thời gian: "Trong một tuần bốn mươi giờ, ước lượng người này dành bao nhiêu giờ cho từng đầu việc? Ghi rõ đây là ước lượng chung." Con số không cần chính xác, nhưng nó buộc bạn hình dung công việc theo thời gian thay vì theo danh sách.
- Yêu cầu AI chỉ ra những chỗ nó không chắc: "Trong mô tả trên, phần nào khác nhau nhiều giữa các công ty và mình nên hỏi người thật?" Câu này biến điểm yếu của AI thành danh sách câu hỏi cho bạn.
- Nhờ AI soạn mười câu hỏi cho cuộc trò chuyện với người trong nghề, rồi tự lọc còn sáu câu. Bỏ những câu mà tin tuyển dụng đã trả lời được.
- Lưu bản phác thảo vào một tệp riêng cho nghề đó. Sau cuộc trò chuyện thật, bạn sẽ sửa trực tiếp lên tệp này, chỗ nào đúng giữ lại, chỗ nào sai gạch đi.
Đừng hỏi AI về mức lương cụ thể. Con số nó đưa ra có thể cũ, có thể lấy từ nước khác, hoặc đơn giản là đoán. Cách tự tra mức lương tham khảo có bài riêng trong danh mục lương và hợp đồng của trang.
Kiểm bản phác thảo bằng mười tin tuyển dụng thật
Tin tuyển dụng là nguồn dữ liệu miễn phí và cập nhật nhất về những gì doanh nghiệp đang cần. Bạn gom mười tin cho cùng một vị trí, ưu tiên các công ty thuộc loại bạn nhắm tới, từ trang tuyển dụng, trang tuyển của chính công ty, hoặc nhóm việc làm của ngành. Sao chép phần mô tả và yêu cầu vào một tệp, xoá tên công ty, địa chỉ và thông tin liên hệ.
Sau đó dán cả mười tin vào chatbot và hỏi: "Đây là mười tin tuyển dụng cho cùng một vị trí. Liệt kê các đầu việc xuất hiện từ sáu tin trở lên, các yêu cầu bắt buộc lặp lại nhiều nhất, và các yêu cầu chỉ xuất hiện một hai lần. Không thêm yêu cầu nào không có trong tin." Kết quả là bức tranh về phần cốt lõi của vị trí, tách khỏi những đòi hỏi riêng của từng nơi.
So kết quả này với bản phác thảo ban đầu. Thường bạn sẽ thấy vài điều AI mô tả chung chung nhưng tin tuyển dụng nói rất cụ thể, như yêu cầu dùng một phần mềm kế toán nhất định, yêu cầu đi công tác tỉnh, hay yêu cầu làm việc thứ bảy. Đó là những chi tiết ảnh hưởng thật đến việc bạn có hợp hay không.
Cũng cần đọc tin tuyển dụng với chút hoài nghi. Một số tin viết yêu cầu rất cao cho vị trí thực tế đơn giản, một số tin sao chép mẫu từ nơi khác. Mười tin giúp bạn thấy mẫu số chung; một tin lẻ không nói lên gì nhiều. Gặp tin hứa hẹn bất thường, đòi nộp phí hay giữ giấy tờ thì loại ngay khỏi tập dữ liệu.
Cuộc trò chuyện ba mươi phút với người đang làm nghề
Tìm người ở đâu. Bắt đầu từ vòng gần: anh chị khoá trên, bạn của bố mẹ, thầy cô hướng dẫn, nhóm cựu sinh viên. Người quen của người quen thường sẵn lòng hơn người lạ hoàn toàn. Tin nhắn xin gặp nên ngắn: bạn là ai, đang tìm hiểu nghề gì, xin ba mươi phút trực tuyến hoặc một ly cà phê, cam kết không xin việc trong buổi đó.
Hỏi về cụ thể, không hỏi về chung chung. Thay vì "nghề này có vất vả không", hãy hỏi "tuần vừa rồi anh làm những việc gì, việc nào tốn thời gian nhất". Thay vì "có tương lai không", hãy hỏi "những người vào nghề cùng lúc với chị bây giờ đang làm gì". Câu hỏi cụ thể tránh được những câu trả lời xã giao.
Hỏi cả điều họ không thích. Một câu rất hiệu quả: "Nếu được nói một điều với bản thân trước khi vào nghề, anh sẽ nói gì?" Người trong nghề thường trả lời thật lòng hơn khi câu hỏi không bắt họ chê nghề trực tiếp.
Ghi chép và gửi lời cảm ơn. Ghi lại ngay sau buổi gặp, khi còn nhớ chi tiết. Trong ngày, gửi một tin cảm ơn ngắn, nhắc lại một điều bạn học được. Nhiều mối quan hệ nghề nghiệp lâu dài bắt đầu từ những buổi như vậy.
Đưa ghi chép vào AI để đối chiếu. Che tên người và tên công ty, rồi hỏi: "So sánh ghi chép này với bản phác thảo nghề trước đó. Điểm nào khớp, điểm nào khác, điều gì mới mà bản phác thảo không có?" Phần khác và phần mới chính là thứ bạn vừa học được.
Dấu hiệu bạn đã hiểu đủ về một nghề để quyết định
Không cần biết hết mọi thứ mới quyết định được. Bạn đã hiểu đủ khi trả lời được các câu dưới đây bằng lời của mình, không phải bằng lời của AI hay của tin tuyển dụng.
- Kể được một ngày làm việc điển hình theo giờ, gồm cả phần nhàm chán.
- Nói được người làm nghề này bị đánh giá là giỏi hay kém dựa trên điều gì.
- Biết ba kỹ năng bắt buộc để được tuyển ở vị trí mới vào, và mình đang có hay thiếu cái nào.
- Nêu được ít nhất hai điều khó chịu của nghề và tự trả lời được mình có chịu được không.
- Biết hai hoặc ba hướng đi tiếp sau vài năm, để không cảm thấy bị kẹt.
- Đã nói chuyện với ít nhất một người đang làm, tốt hơn là hai người ở hai công ty khác nhau.
- Hiểu được nghề đang thay đổi ở đâu và phần việc nào của nó đang được công cụ mới làm thay.
Nếu còn thiếu nhiều câu, đừng vội. Nhưng nếu đã trả lời được năm câu trở lên mà vẫn chưa dám quyết, có lẽ vấn đề không còn nằm ở thông tin. Lúc đó, nộp thử vài hồ sơ và đi phỏng vấn cũng là một cách tìm hiểu nghề, vì người phỏng vấn sẽ kể cho bạn về công việc từ phía công ty.
Câu hỏi thường gặp
Người lạ có sẵn lòng nói chuyện với sinh viên để chia sẻ về nghề không?
Nhiều người sẵn lòng nếu lời đề nghị rõ ràng, ngắn và tôn trọng thời gian của họ. Tỷ lệ đồng ý cao hơn khi có người giới thiệu, khi bạn nói rõ không xin việc, và khi bạn chủ động đề xuất thời gian, hình thức phù hợp với họ. Bị từ chối cũng là chuyện bình thường, đừng nản.
AI mô tả nghề có đáng tin không?
AI cho bản phác thảo khá hợp lý với các nghề phổ biến, nhưng thường chung chung và có thể lẫn cách làm ở nước ngoài. Nó yếu hơn với nghề kỹ thuật đặc thù, nghề ở địa phương nhỏ hoặc nghề mới. Hãy coi mô tả của AI là danh sách điều cần kiểm, không phải câu trả lời cuối cùng.
Nên tìm hiểu bao nhiêu nghề cùng lúc?
Hai đến ba nghề là vừa. Ít hơn thì không có gì để so sánh, nhiều hơn thì mỗi nghề chỉ được tìm hiểu hời hợt. Nếu danh sách đang dài, dùng các điều kiện sống không thương lượng của bạn để gạch bớt trước khi đi hỏi người thật.
Đi thực tập có thay được việc tìm hiểu này không?
Thực tập là cách tìm hiểu tốt nhất, nhưng mỗi đợt thường kéo dài vài tháng và bạn chỉ thử được một nơi. Tìm hiểu trước giúp bạn chọn đúng nơi thực tập và biết cần quan sát gì trong thời gian đó, thay vì chỉ làm những việc được giao.
Có nên hỏi người trong nghề về thu nhập không?
Có thể hỏi một cách khéo, ví dụ khoảng thu nhập của người mới vào nghề ở loại công ty như của họ, thay vì hỏi lương của chính họ. Nhiều người ngại chia sẻ con số cá nhân. Hãy kết hợp với cách tự tra mức tham khảo từ nhiều tin tuyển dụng.
Ghi chép từ cuộc trò chuyện có nên đưa vào chatbot không?
Có thể, sau khi xoá tên người, tên công ty và mọi chi tiết khiến người khác nhận ra người đã chia sẻ với bạn. Những chuyện nội bộ họ kể trong sự tin tưởng thì không nên đưa vào bất kỳ công cụ nào, kể cả khi đã che tên.