Lương gross (lương gộp) là tổng tiền lương công ty trả cho bạn trước khi trừ các khoản bảo hiểm bắt buộc phần người lao động đóng và thuế thu nhập cá nhân; lương net (lương thực nhận) là số tiền còn lại sau khi đã trừ các khoản đó, tức là số chuyển vào tài khoản của bạn. Khi nghe một mức lương trong phỏng vấn hay thư mời, câu đầu tiên nên hỏi là con số đó gross hay net.
Bài này giải thích từng khoản bị trừ từ lương theo nguyên lý, vì sao lương đóng bảo hiểm có thể khác lương thoả thuận, cách tự tính thực nhận với một ví dụ giả định, và cách đọc phiếu lương hằng tháng. Các tỷ lệ đóng và mức giảm trừ thay đổi theo từng thời kỳ, nên bài không ghi con số cụ thể; bạn tra mức hiện hành trên trang của cơ quan bảo hiểm xã hội và cơ quan thuế.
Gross và net khác nhau đến mức nào
Chênh lệch giữa gross và net phụ thuộc vào ba thứ: mức lương làm căn cứ đóng bảo hiểm, tỷ lệ đóng phần người lao động theo quy định hiện hành, và số thuế thu nhập cá nhân phải nộp sau khi đã trừ các khoản giảm trừ. Với lương ở mức vừa phải, chênh lệch chủ yếu đến từ bảo hiểm; lương càng cao thì phần thuế càng đáng kể.
Vì vậy hai người cùng lương gross có thể nhận net khác nhau. Người có con nhỏ hoặc cha mẹ già đăng ký là người phụ thuộc được giảm trừ thêm, nên phần thuế thấp hơn. Người có lương đóng bảo hiểm thấp hơn lương gross thì phần trừ bảo hiểm ít hơn, nhưng quyền lợi bảo hiểm sau này cũng tính trên mức thấp hơn đó.
Một hiểu lầm hay gặp là lương net "có lợi hơn" vì biết trước số mình cầm. Thực ra lương net chỉ là cách công ty cam kết số tiền cuối cùng, còn công ty vẫn phải tính ngược ra gross để đóng bảo hiểm và nộp thuế. Điều cần làm rõ là khi quy định thay đổi, chẳng hạn mức giảm trừ hay tỷ lệ đóng điều chỉnh, phần chênh lệch thuộc về ai.
Các khoản thường bị trừ từ lương gross
Bảo hiểm xã hội bắt buộc phần người lao động. Khoản này dành cho chế độ hưu trí, tử tuất, ốm đau, thai sản và các chế độ khác theo luật. Tỷ lệ tính trên lương làm căn cứ đóng bảo hiểm, công ty khấu trừ từ lương và nộp thay bạn cùng phần công ty đóng.
Bảo hiểm y tế. Phần người lao động đóng cũng được khấu trừ từ lương. Đổi lại bạn có thẻ bảo hiểm y tế để khám chữa bệnh theo quy định.
Bảo hiểm thất nghiệp. Khoản đóng nhỏ hằng tháng, làm căn cứ hưởng trợ cấp và hỗ trợ học nghề, tìm việc khi bạn mất việc và đủ điều kiện theo quy định.
Thuế thu nhập cá nhân từ tiền lương. Tính trên thu nhập chịu thuế sau khi trừ các khoản bảo hiểm bắt buộc, giảm trừ cho bản thân, cho người phụ thuộc đã đăng ký và một số khoản được miễn theo quy định. Người có hợp đồng từ ba tháng trở lên thường được tính theo biểu thuế luỹ tiến từng phần; cách tính với hợp đồng ngắn hơn khác đi.
Các khoản khác nếu có. Đoàn phí nếu bạn là đoàn viên công đoàn, tiền ứng lương trước, khoản bạn tự đăng ký như bảo hiểm bổ sung hay quỹ nội bộ. Những khoản này phải có căn cứ, bạn có quyền hỏi vì sao bị trừ.
Vì sao lương đóng bảo hiểm có thể khác lương thoả thuận
Theo quy định hiện hành, lương làm căn cứ đóng bảo hiểm gồm mức lương theo công việc và các khoản phụ cấp, bổ sung có tính chất lương được ghi trong hợp đồng. Một số khoản như tiền ăn giữa ca, hỗ trợ đi lại, hỗ trợ điện thoại, thưởng theo kết quả có thể không tính vào căn cứ đóng, tuỳ cách công ty ghi trong hợp đồng và quy chế.
Hệ quả là có công ty chia lương thành "lương cơ bản" thấp và nhiều khoản phụ cấp để giảm tiền đóng bảo hiểm. Làm như vậy bạn thấy net cao hơn một chút, nhưng các quyền lợi tính theo mức đóng như trợ cấp thai sản, ốm đau, thất nghiệp và lương hưu sau này đều thấp đi. Lương đóng bảo hiểm cũng không được thấp hơn mức tối thiểu theo quy định cho vùng nơi bạn làm việc.
Bạn không cần tranh luận với công ty về cách xếp từng khoản, nhưng nên biết con số này trước khi ký. Hỏi đơn giản: "Mức lương làm căn cứ đóng bảo hiểm của vị trí này là bao nhiêu ạ?" Sau đó bạn tự đối chiếu với quá trình đóng trên ứng dụng chính thức của Bảo hiểm xã hội Việt Nam hằng tháng.
Tự tính lương thực nhận: một ví dụ giả định
Để thấy cấu trúc của phép tính, bảng dưới dùng các tỷ lệ và mức giảm trừ hoàn toàn giả định, không phải mức đang áp dụng. Khi tính cho mình, bạn thay bằng số liệu hiện hành.
| Bước | Cách tính | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| 1. Lương gross | Theo thư mời | 20 triệu |
| 2. Lương làm căn cứ đóng bảo hiểm | Theo hợp đồng | 16 triệu |
| 3. Bảo hiểm phần người lao động | Căn cứ đóng × tổng tỷ lệ hiện hành | giả sử tỷ lệ 10% ⇒ 1,6 triệu |
| 4. Thu nhập trước thuế | Gross − bảo hiểm − khoản miễn thuế | 20 − 1,6 − 0,7 (tiền ăn giả định miễn thuế) = 17,7 triệu |
| 5. Giảm trừ gia cảnh | Bản thân + người phụ thuộc, theo mức hiện hành | giả sử 10 triệu, không có người phụ thuộc |
| 6. Thu nhập tính thuế | Bước 4 − bước 5 | 7,7 triệu |
| 7. Thuế phải nộp | Áp biểu thuế luỹ tiến hiện hành | giả sử ra 0,5 triệu |
| 8. Lương net | Gross − bảo hiểm − thuế | 20 − 1,6 − 0,5 = 17,9 triệu |
Điểm cần nhớ từ bảng: bảo hiểm tính trên căn cứ đóng, còn thuế tính trên phần còn lại sau giảm trừ. Hai người cùng gross nhưng khác căn cứ đóng hoặc khác số người phụ thuộc sẽ ra net khác nhau. Các trang của cơ quan thuế thường có công cụ tính thử, nên đối chiếu với kết quả của bạn.
Làm thêm giờ, thưởng và phụ cấp hiện lên phiếu lương thế nào
Tiền làm thêm giờ là khoản người mới đi làm hay bỏ sót khi kiểm phiếu lương. Theo pháp luật lao động hiện hành, giờ làm thêm được trả cao hơn giờ làm bình thường, với mức tối thiểu khác nhau cho ngày thường, ngày nghỉ hằng tuần và ngày lễ, Tết; làm thêm vào ban đêm còn có phần cộng thêm. Bạn nên tra mức cụ thể trong văn bản hiện hành, rồi đối chiếu số giờ và đơn giá trên phiếu với bảng chấm công của mình.
Thưởng thường xuất hiện ở tháng chi, kéo thu nhập tháng đó lên cao và số thuế khấu trừ cũng cao theo. Đó không phải lỗi. Đến kỳ quyết toán, thuế được tính lại trên tổng thu nhập cả năm, nên nếu tháng thưởng bị khấu trừ nhiều hơn mức thật sự phải nộp, phần dư có thể được bù trừ hoặc hoàn theo thủ tục.
Phụ cấp là chỗ dễ nhầm nhất vì mỗi công ty đặt tên một kiểu: phụ cấp trách nhiệm, phụ cấp chuyên cần, hỗ trợ xăng xe. Điều bạn cần biết với từng khoản là ba câu: có cố định hằng tháng không, có tính vào căn cứ đóng bảo hiểm không, có bị tính thuế không. Hỏi một lần ngay tháng đầu và ghi lại, những tháng sau bạn chỉ cần dò xem có gì thay đổi.
Đọc phiếu lương và soát bằng AI
Pháp luật lao động hiện hành yêu cầu mỗi lần trả lương, người sử dụng lao động thông báo bảng kê trả lương cho người lao động. Phiếu lương là nơi bạn kiểm mọi thứ ở trên. Cách soát hằng tháng:
- Đối chiếu số ngày công, giờ làm thêm trên phiếu với bảng chấm công hoặc ghi chép của bạn.
- Kiểm lương gross, các khoản phụ cấp có đúng như hợp đồng không.
- Kiểm căn cứ đóng bảo hiểm và số tiền bảo hiểm bị trừ, so với tháng trước.
- Kiểm số thuế đã khấu trừ, đặc biệt tháng có thưởng hoặc làm thêm nhiều.
- Nếu muốn nhờ chatbot, gõ lại các con số vào một bảng đơn giản, bỏ họ tên, mã nhân viên, số tài khoản, tên công ty. Câu lệnh mẫu: "Đây là các dòng trên phiếu lương tháng này và tháng trước của mình (đã bỏ thông tin cá nhân). Hãy chỉ ra khoản nào thay đổi, tính lại tổng xem có khớp không, và gợi ý câu hỏi để mình hỏi phòng nhân sự." Không chụp nguyên phiếu lương gửi lên.
- Có chênh lệch thì hỏi bộ phận tiền lương bằng văn bản, kèm số liệu cụ thể.
AI tính cộng trừ khá tốt nhưng có thể áp sai biểu thuế hoặc dùng mức giảm trừ cũ. Hãy dùng nó để phát hiện chỗ lệch giữa các tháng, còn việc tính thuế đúng theo quy định thì đối chiếu với công cụ của cơ quan thuế hoặc hỏi kế toán.
Hỏi gì khi công ty đề nghị lương net
Lương net không xấu, nhiều doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp có vốn nước ngoài, quen trả theo cách này. Nhưng bạn nên hỏi rõ vài điểm trước khi đồng ý:
- Mức gross tương ứng là bao nhiêu, để bạn biết căn cứ đóng bảo hiểm và mức thuế công ty khai cho bạn.
- Khi quy định về giảm trừ, tỷ lệ đóng hay biểu thuế thay đổi, net giữ nguyên hay gross giữ nguyên.
- Khi bạn đăng ký thêm người phụ thuộc, phần thuế giảm được thuộc về bạn hay về công ty.
- Thưởng và tăng lương sau này tính theo net hay gross.
- Khi quyết toán thuế cuối năm có phát sinh nộp thêm, ai chịu khoản đó.
Ghi câu trả lời vào thư mời hoặc phụ lục hợp đồng. Những chi tiết này nghe vụn vặt lúc nhận việc nhưng dễ thành tranh cãi vào cuối năm, khi quyết toán thuế.
Câu hỏi thường gặp
Lương 15 triệu gross thì thực nhận khoảng bao nhiêu?
Còn tuỳ lương làm căn cứ đóng bảo hiểm, số người phụ thuộc bạn đăng ký và các khoản được miễn thuế, nên không có một con số chung. Bạn tính theo các bước trong bài với tỷ lệ và mức giảm trừ hiện hành, hoặc dùng công cụ tính trên trang của cơ quan thuế để đối chiếu.
Thử việc có bị trừ bảo hiểm không?
Tuỳ hình thức. Nếu nội dung thử việc nằm trong hợp đồng lao động, thường phát sinh nghĩa vụ đóng bảo hiểm như hợp đồng; nếu ký hợp đồng thử việc riêng thì cách xử lý có thể khác. Quy định có thể thay đổi, bạn nên hỏi bộ phận nhân sự và kiểm văn bản hiện hành.
Thưởng tháng mười ba có bị tính thuế không?
Thưởng bằng tiền gắn với công việc thường được cộng vào thu nhập chịu thuế của tháng chi thưởng, nên tháng đó số thuế khấu trừ có thể cao hơn bình thường. Khi quyết toán cuối năm, thuế được tính lại trên tổng thu nhập cả năm.
Lương đóng bảo hiểm thấp hơn lương thật thì có thiệt gì không?
Trước mắt bạn bị trừ ít hơn nên thực nhận cao hơn một chút. Nhưng các chế độ tính theo mức đóng như thai sản, ốm đau, trợ cấp thất nghiệp và lương hưu đều thấp đi. Bạn nên biết mức này trước khi ký và cân nhắc theo kế hoạch của mình.
Làm sao kiểm tra công ty có đóng bảo hiểm cho mình không?
Bạn có thể tra quá trình đóng trên ứng dụng chính thức của Bảo hiểm xã hội Việt Nam hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú. Nên kiểm vài tháng một lần, đối chiếu số tiền với phiếu lương để phát hiện sớm nếu có tháng bị thiếu.
Người phụ thuộc là ai và đăng ký thế nào?
Thường là con chưa thành niên, con đang đi học hoặc không có khả năng lao động, cha mẹ, vợ hoặc chồng không có thu nhập hoặc thu nhập thấp, theo điều kiện cụ thể của quy định hiện hành. Bạn đăng ký qua công ty trả lương kèm giấy tờ chứng minh, hỏi kế toán về hồ sơ cần nộp.